Lantern Lovers..คู่มือเล่นไฟ… บันทึกคนสะสมตะเกียง

ผมขออนุญาติเขียนถึงตะเกียงยี่ห้อนี้ ด้วยความรู้สึกภาคภูมิใจในความเป็นนักสะสมชาวไทยแท้ๆ ภูมิใจที่ได้มีโอกาสรักษาของไทยไม่ให้ผุพังไปตามกาลเวลา และภูมิใจที่บ้านเราก็มีตะเกียงเจ้าพายุในรูปแบบของเราเองเหมือนกัน ไม่ธรรมดา!!! 

ตะเกียงเจ้าพายุตรากระต่ายคู่ เป็นตะเกียงที่ถูกใช้ตามบ้านเรือนของชาวไทยมานานพอสมควร น่าจะนับตั้งแต่ประมาณช่วงปลายๆทศวรรษที่ 40 เป็นต้นมา ซึ่งประวัติความเป็นมาที่แท้จริงยังคงเป็นเรื่องที่ช่วยกันเก็บรวบรวมกันอยู่ โดยกลุ่มนักสะสมชาวไทยหลายท่าน นอกจากนี้โมเดลที่ถูกผลิตออกมา ก็ยังมีมากมายหลายรุ่นทั้งแบบรุ่นมาตรฐานตะเกียงกระเช้าใหญ่ และรุ่น custom ที่เติมอุปกรณ์เสริมชนิดต่างๆโดยนำมาจากชิ้นส่วนของตะเกียงยี่ห้ออื่นๆ เป็นต้นว่าชุดพ่นไฟจาก Primus สวีเดน หรือแม้แต่เกจ์วัดความดันลมที่สนับสนุนโดย Aida จากเยอรมันนี (หาข้อมูลในรายละเอียดเรื่องนี้ได้จาก เว็บไซต์สยามตะเกียง) นับเป็นเรื่องยากเย็นเอาการ กับการหามาเก็บไว้ในคอลเล็คชั่นให้ครบทุกๆโมเดล 

สิ่งที่เป็นลักษณะพื้นฐานของตะเกียงกระต่ายคู่ก็คงจะเป็น โลโก้บนหม้อที่ปั้มเป็นรูปกระต่ายน่ารักๆสองตัวหันหน้าเข้าหากัน พร้อมระบุขนาดความสว่างในแต่ละรุ่น (500cp. และ 400cp.) กระเช้าตะเกียงเป็นทรงขนาดใหญ่ต่างจากตะเกียงทรงเยอรมันมาตรฐานตระกูล Aida อย่างสิ้นเชิง ซึ่งรุ่นเก่าๆจะเป็นกระเช้าทรงเตี้ยผลิตโดยถอดแบบมาจากตะเกียง Aida 214 ที่โด่งดังจากเยอรมันนี ที่ถูกนำเข้ามาขายอย่างแพร่หลายในบ้านเราโดยห้างรัตนมาลา ก่อนที่ Aida จะเปลี่ยนมาผลิตตะเกียงที่มีทรงกระทัดรัดและกลายเป็นต้นแบบของตะเกียงเจ้าพายุมาตรฐานที่เราคุ้นตาจนถึงทุกวันนี้ 

ตะเกียงกระต่ายคู่มีบทบาทในการให้ความสว่างยามราตรีแก่ชาวไทยค่อนข้างมาก อันเนื่องมาจากความสว่างที่ระบุว่าเป็น 500cp. หรือตะเกียง 500 แรงเทียนนั่นเอง ซึ่งสว่างมากพอที่จะถูกนำมาใช้ตามเรือกสวนไร่นา หรือโรงสีข้าว ลานนวดข้าว ที่มักจะต้องมีการทำงานโอเวอร์ไทม์ในช่วงเวลากลางคืนเสมอ และอีกคุณลักษณะเด่นก็คือความแข็งแรงทนทานของหม้อน้ำมัน หรือการนำวัสดุปลอดสนิมอย่างทองเหลืองมาใช้ในการผลิตหัวใน (burner) และจานรองกระเช้าที่มักจะผุและถูกกลืนกินจากสนิมเหล็ก 

ผมพบว่าตะเกียงยี่ห้อนี้ค่อนข้างมีบทบาทรับใช้ประชาชนอยู่แถบภาคกลางมากกว่าที่ไหนๆ นครนายก ปราจีนบุรี แถวๆสุพรรณก็มีให้เห็นอยู่ และโดยเฉพาะย่านฉะเชิงเทราที่คาดว่ามีตัวแทนจำหน่ายอยู่ที่นั่น มีการตีตราลงบนหม้อตะเกียงว่า “บางคล้าฉะเชิงเทรา ประมวญภัณฑ์(ใช้ฮวด) เปนผู้สั่ง” กำชับคำว่าเปน ห้ามวางไม่ไต่คู้ให้ยุ่งยาก เป็นการบ่งบอกถึงความเก่าแก่ของยุคสมัยที่ภาษาไทยยังไม่เข้าที่เข้าทาง 

ตะเกียงตรากระต่ายดวงนี้เดินทางมาอยู่กับผมเมื่อซักประมาณ 5 ปีที่แล้ว จากคุณย่าของเพื่อนใจดีผู้หนึ่งในตำบลไม่ไกลนักแห่งจังหวัดนครนายก ตะเกียงดวงนี้ผ่านการกรำงานมาตลอดหลายปีในป่าสวนไร่นา ก่อนจะถูกปลดระวางห้อยแขวนไว้มุมเล็กๆนอกบ้าน เราพบกันด้วยสภาพที่ค่อนข้างทรุดโทรมแต่ชิ้นส่วนยังครบครันและไม่เคยถูกถอดซ่อมมาก่อน เกจ์วัดลมแบบตั้งเช่นเดียวกันกับ Aida 214 ทำให้ตะเกียงดวงนี้ดูต่างออกไปจากตะเกียงสัญชาติไทยยี่ห้ออื่นๆที่เป็นเกจ์แบบนอน แป้นสูบลมที่ปั้มนูนรูปกระต่ายดูจงใจที่จะทำให้เหมือนกับตรากวางนูนของ Aida หากแต่ต่างกันในรายละเอียดของชิ้นงานบ้าง

และเมื่อถอดประกอบล้างทำความสะอาดชุดส่งน้ำมันและระบบลมต่างๆเป็นที่เรียบร้อย เรา, ผม, เพื่อน และคุณย่าก็พบว่าตะเกียงที่เคยดูสิ้นแสงอย่างอ่อนล้ามานานกว่าห้าสิบปี หลังได้รับการเยียวยาแก้ไข เราคืนลมหายใจของผู้ช่วยส่องแสงสว่างยามท้องฟ้าข้ามเข้าราตรีได้อีกครั้ง ให้ตะเกียงได้ทำหน้าที่สมภาคภูมิกับนามเรียกขานว่า “เจ้าพายุ”

ตะเกียง 200 แรงเทียน หรือที่เราเห็นตัวหนังสือข้างหม้อตะเกียงว่า 200 cp. (cp=Candle Power) จัดเป็นตะเกียงที่มีขนาดกระทัดรัด แต่ให้แสงสว่างอย่างพอดิบพอดี ไม่สว่างแรงจ้าอย่างพวกตะเกียง 500 แรงเทียน ซึ่งน่าจะถูกใช้ในโอกาสที่แตกต่างกันออกไป ตะเกียงขนาดเล็กนี้จึงเหมาะกับการเป็นตะเกียงที่จุดในบ้าน หรือแม้แต่นำไปจุดใช้งานในวันออกแค๊มปิ้งได้อย่างสบายๆ เพราะในป่ายามค่ำคืนนั้นมืดสนิท จนต้องอาศัยแสงจันทร์ที่ส่องผ่านลงมา ดังนั้นแค่แสงสว่างนิดหน่อยก็เพีบงพอแล้ว ต่อการใช้ชีวิตนอกบ้านยามค่ำคืนหน้าผืนเต๊นท์ผ้าใบ

ผมได้ตะเกียงควงนี้มาจากตลาดนัดแห่งหนึ่งเมื่อหลายปีก่อน ด้วยสนนราคาเพียงแค่พันต้นๆ ขาดเพียงนมหนู และแป้นบิดชุดพ่นไฟ ซึ่งหายากเหลือเกิน เพราะชุดพ่นไฟแบบนี้มักพบได้ในตะเกียงเยอรมันรุ่นเก่าๆอย่างเช่น Aida 103 , Petromax รุ่นเก่า (โลโก้บนถังตีตรา GE) ที่ผลิตช่วงราวๆ 1936 – 40 ก่อนที่จะเปลี่ยนมาใช้ชุดพ่นไฟแบบก้านนกสับ

ในยุคแรกๆ (ช่วงประมาณ 1936 เป็นต้นมา) Petromax ทำตะเกียงเจ้าพายุรุ่นที่เป็น Mass Product ออกวางขายอยู่ไม่กี่รุ่นนั่นคือ Model 821/200 cp. , 826/300 cp. และ 523/500 cp. สำหรับตะเกียงแบบใช้ถ้วยแอลกอฮอลล์อุ่นหลักน้ำมัน ส่วนรุ่นที่มีหัวพ่นไฟก็จะเป็น Model 827/200 cp. , 828/300 cp. และ 829/500 cp. ก่อนที่ช่วงหลังจะปรับให้สว่างขึ้นเป็น 250 / 350 และ 500 cp ตามลำดับในยุคถัดมา

Petromax Model 827A ดวงนี้ เป็นตะเกียงที่ผลิตในช่วงปลายๆทศวรรษที่ 30 ความสว่างบอกไว้ข้างถังว่า 200 แรงเทียน ชุดพ่นไฟเป็นแบบรุ่นเก่าที่มีชื่อเรียกว่า Anderson Type * (ข้อมูลโดยคุณ Col_Sun แห่ง Siamtakeang.COM) ยังคงให้แสงสว่างเต็มแรงเทียนและไม่ค่อยมีปัญหาในการใช้งาน อาจเป็นด้วยไม่มีรอยรั่วร้าว และด้วยชุดพ่นไฟชนิดนี้เองจึงไม่ค่อยมีลมรั่วจากหัวพ่นเหมือนอย่างชุดพ่นไฟยุคหลังๆ ที่ต้องหมั่นดูเม็ดยางปะเก็นที่ปากนกสับ ที่ทำหน้าที่ปิดท่อพ่นไฟ ซึ่งถ้ามีลมรั่วก็อาจทำให้อากาศถูกผสมกับไอน้ำมันอย่างไม่เข้าที่เข้าทาง ทำให้แสงตะเกียงวูบวาบๆได้

ยังไงๆตะเกียงเจ้าพายุแบบเยอรมัน (และแบบของสวีเดน , ออสเตรีย – แต่หายากเหลือเกิน – -” ) ก็ยังทำให้ผมหลงไหลได้มากกว่าตะเกียงในสายพันธุ์อังกฤษ หรืออเมริกันอยู่ดี อาจด้วยการออกแบบเรียบๆ ทื่อๆ พื้นๆ และการดูแลหรือบูรณะทำได้ไม่ยากนัก และไม่แพงนักที่จะหามาทำความรู้จักสำหรับผู้ที่กำลังเริ่มสะสม